Κάρπαθος – Σημειώσεις ιστορικής τοπογραφίας και αρχαιολογίας
Ο πλήρης τίτλος είναι:
Μουτσόπουλος Ν., “Κάρπαθος: Σημειώσεις ιστορικής τοπογραφίας και αρχαιολογίας. Αρχαίες πόλεις και μνημεία, βυζαντινές και μεσοβυζαντινές εκκλησίες, μεσαιωνικοί και νεώτεροι οικισμοί, λαϊκή αρχιτεκτονική”, Επιστημονική Επετηρίδα της Πολυτεχνικής Σχολής, 7, 1975-1977
Μελέτη και καταγραφές του Νικόλαου Μουτσόπουλου, σχετικά με τα μνημεία της Καρπάθου, όπως το Κάστρο Κορακίου. Κυκλοφόρησε το 1978.
Νίκος Μουτσόπουλος✝, ομότιμος καθηγητής Αρχιτεκτονικής, ΑΠΘ.
Ο αείμνηστος Νίκος Μουτσόπουλος, ήταν ομότιμος καθηγητής της Πολυτεχνικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου και αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών Νικόλαος Μουτσόπουλος, γεννήθηκε στην Αθήνα το 1927 και απεβίωσε το 2019.
Το «κάστρο» αποτελεί περιοχή στα σύνορα Απερίου και Βωλάδος όπου βρισκόταν το μεσαιωνικό κάστρο του Κορακίου. Κοράκι ονομαζόταν στους μεσαιωνικούς χρόνους το «Μεγάλο Χωριό» πριν διαιρεθεί στο Απέρι και Βωλάδα. Σήμερα σώζονται μερικά από τα ερείπια, μια που μεγάλο μέρος των οικοδομικών υλικών χρησιμποιήθηκαν από τους κατοίκους για την κατασκευή των σπιτιών τους.
Προς το παρόν παραθέτουμε σκίτσα και φωτογραφίες του Κάστρου Κορακιού (Απερίου – Βωλάδος) από το βιβλίο Κάρπαθος του Ν.Κ. Μουτσόπουλου, 1978 [1]:
Σκαρίφημα αναπαράστασης του Κάστρου (Ν.Κ. Μουτσόπουλος)
Τοπογραφικό σκαρίφημα του Κάστρου Κορακίου (Ν.Κ. Μουτσόπουλος)
Απέρι: άποψη του λόφου με το κάστρο στην κορφή (Ν.Κ. Μουτσόπουλος)Φωτογραφία από τη Θέση του Κάστρου Κορακίου
Ο Ηλίας Παράσχου Χριστοδούλου με καταγωγή τα Πηγάδια της Καρπάθου, εργάστηκε για πολλά χρόνια στο προσωπικό της Ολυμπιακής Αεροπορίας στην Κάρπαθο. Ο ίδιος σπούδασε κινηματογράφο και φιλοτέχνησε πολλές αφίσες με θέμα την Κάρπαθο. Υπηρέτησε το θεσμό της τοπικής αυτοδιοίκησης για πολλά έτη.
Χαρακτηριστικά έργα του
Συνεργάστηκε με τον Πωλ Βιτωρούλη, για την παραγωγή του πρώτου ντοκυμαντέρ για την Κάρπαθο, τη δεκαετία του ’70.
Η πρώτη τουριστική αφίσα της Καρπάθου, που απεικονίζει τη συμμετρία της γεωγραφίας, της μουσικής, της τέχνης και της παράδοσης του νησιού.
Η πρώτη τουριστική αφίσα της Καρπάθου, Ηλία Π. Χριστοδούλου
Η Ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου, έργο που φιλοτέχνησε για μια επέτειο της ενσωμάτωσης της Δωδεκανήσου, μετά από παραγγελία του Δημάρχου Ρόδου κ. Γεωργίου Γιαννόπουλου τη δεκαετία του ’80.
Ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου, Ηλία Π. Χριστοδούλου
Η παρακάτω αφίσα ήταν εμπνευσμένη από τα γεγονότα του πολυτεχνείου του 1973, όπoυ μαζί με τον Πωλ Βιτωρούλη ως βοηθός Οπερατέρ, κατέγραψε τα τότε γεγονότα [3]:
Πολυτεχνείο 1973, Ηλία Χριστοδούλου
Φιλοτέχνησε επίσης το λογότυπο του Δήμου Καρπάθου, του οποίου το πρωτότυπο είναι χαλκογραφία και βρίσκεται στα γραφεία του Δήμου. Βασίζεται στο αρχαίο νόμισμα της Καρπάθου [1].
Συγγραφέας: Βασίλης Διακοβασίλης
Εκδόσεις : Εκδόσεις Παρένθεση
ISBN : 978-618-87621-7-6
Έτος έκδοσης: 2025
Σελίδες: 263
Περιγραφή – Απ΄οσπασμα
«Λευτέρη, δεν θα με συστήσεις στην παρέα σου,» είπε η Έλενα.
«Ναι, βεβαίως! Από εδώ η Έλενα. Κι από εδώ η Κυμώ, η κοπέλα μου. Και οι δύο Κρητικές,» συμπλήρωσα με μία αχρείαστη ερώτηση, μην μπορώντας να κρύψω την αμηχανία μου.
Αφού αντάλλαξαν ένα χαμόγελο, το οποίο η Κυμώ με δυσκολία σχημάτισε στο πρόσωπό της, γύρισε με φανερή δυσφορία προς εμένα: «Παλιά σου γνώριμη, αγάπη μου,»
Εγώ στον κόσμο μου εκείνη τη στιγμή, αγνοώντας την ουσιαστικά, της είπα βιαστικά ότι θα της εξηγούσα και συνέχισα:
«Πώς γίνεται να βρίσκεσαι εδώ,»
«Πού εδώ, Στην Κάρπαθο, Διακοπές κάνω! Δεν είναι παράξενο αυτό!»
«Όχι, όχι! Νόμιζα ότι ήσουν νεκρή. Σε είδα! Αν και πάντα αμφέβαλα, ότι ήσουν εσύ εκείνη που αντίκρισα δολοφονημένη μπροστά μου πριν από δεκαοχτώ χρόνια. Από τη μία έλεγα, ότι δεν μπορούσε να είναι κάποια άλλη κι από την άλλη αναρωτιόμουν, γιατί δεν υπήρχε το σημάδι στο λαιμό σου. Σε είδα μπροστά μου, πεσμένη στο έδαφος, με το ξεραμένο αίμα στα μαλλιά και το μέτωπό σου, την αστυνομία και τον κόσμο γύρω σου, το ασθενοφόρο που σε πήρε. Το είπαν καθαρά, ήσουν νεκρή από ώρα. Ακόμη δεν καταλαβαίνω τι έγινε».
Ο Βασίλειος Διακοβασίλης γεννήθηκε στην Αυστραλία το 1962. Γονείς του ο Φραγκίσκος και η Ειρήνη.
Γεννήθηκε στην Αυστραλία το 1962. Σε ηλικία 8 ετών μετακομίζει μαζί την οικογένεια του, στην ακριτική Κάρπαθο, στο Όθος, τόπο καταγωγής των γονιών του. Εκεί τελειώνει το Δημοτικό και στη συνέχεια αποφοιτά από το Λύκειο Απερίου το 1981. Το ίδιο έτος εισάγεται στην Παιδαγωγική Ακαδημία Ηρακλείου από την οποία αποφοιτά μετά από δύο χρόνια.
Επαγγελματικό Έργο
Στη συνέχεια εργάζεται ως δάσκαλος στο Όθος, τις Πυλές, στο Απέρι για δέκα χρόνια και στο 2ο Δημοτικό Πηγαδίων. Κατά τη θητεία του στα Απέρι γνώρισε τη γυναίκα του, την Μαρία Χατζηκύρκου, με την οποία έφτιαξε την οικογένεια του. Θεωρεί την θητεία στο Απέρι μια από τις πιο δημιουργικές της καριέρας του με αποκορύφωμα την έκδοση των δύο τευχών του περιοδικού «Απέρι, το χωριό μας», όπου στο δεύτερο κατέγραψε την ιστορία του χωριού.
Το 1999 εγκαθίσταται στην Αλιστράτη Σερρών, την οποία σήμερα θεωρεί ως δεύτερη πατρίδα του. Εργάζεται στο Δημοτικό Σχολείο του χωριού, το οποίο διευθύνει από το 2007 ως το 2020, χρονιά της αφυπηρέτησής του.
Έχει δύο κόρες, η πρώτη σπούδασε φιλόγογος και σήμερα είναι παντρεμένη και εγκατεστημένη στην Ελβετία. Η δεύτερη σπουδάζει στο Χημικό Ιωαννίνων.
ΣΥΓΓΡΑΦΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ
Το 2017, εκδίδει τη πρώτη του συλλογή διηγημάτων, με τίτλο “Ανθρώπων Ιστορίες” (αυτοέκδοση).
Το 2019, διήγημα του με τίτλο: Θα είσαι πάντα εδώ, συμπεριλαμβάνεται στη συλλογή διηγημάτων των εκδόσεων i-write, με τίτλο “Δράμα”.
Το 2021 εκδίδει το πρώτο του μυθιστόρημα, «Στη Σκιά του Ποιητή», από τις εκδόσεις Πηγή.
Το 2024 εκδίδει το μυθιστόρημα «Ο Ζωγράφος και το μοντέλο» (αυτοέκδοση), σε λίγα αντίτυπα.
Διηγήματα του έχουν δημοσιευτεί στο ηλεκτρονικό περιοδικό fractal καθώς και στην ηλεκτρονική έκδοση του περιοδικού ΚΕΦΑΛΟΣ.
H πλειονότητα των ιστοριών που γράφει, έχουν μέσα τους το αποτύπωμα της “Πατρώας γης” όπως του αρέσει να ονομάζει τον τόπο καταγωγής του, την Κάρπαθο. Ιστορίες που αν και χαρακτηρίζονται ως μυθοπλαστικές, σίγουρα περιέχουν μέσα τους διακριτά αυτοβιογραφικά στοιχεία.
Διατηρεί το ιστολόγιο: ΤΟΥ ΜΥΑΛΟΥ ΤΑ ΓΥΡΙΣΜΑΤΑ από το 2007, με θέμα τα Βιβλία, δημιουργούς, γραφές του, ταξίδια, θέματα πολιτισμού και εκπαίδευσης… και ότι άλλο μας κάνει ανθρώπους, όπως γράφει ο ίδιος.
Από το 2025, διατηρεί μαζί τον παιδικό του φίλο Μιχάλη Ζερβουδάκη, το ιστολόγιο: Κάρπαθος και ιστορία, όπου προσπαθούν να ανασυνθέσουν την ιστορία της Καρπάθου, ψηφίδα ψηφίδα, γνωρίζοντας ότι δεν είναι ιστορικοί, παρακινούμενοι όμως από την μεγάλη τους αγάπη για τον τόπο καταγωγής τους.
Πηγές και Αναφορές
Το ιστολόγιο/ημερολόγιο του συγγραφέα: ΤΟΥ ΜΥΑΛΟΥ ΤΑ ΓΥΡΙΣΜΑΤΑ
Ο νέος «Ιερός Λόχος» συγκροτήθηκε κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, το 1942, στη Μέση Ανατολή, ως ελληνική «Μονάδα Ειδικών Δυνάμεων» με Διοικητή τον τότε Αντισυνταγματάρχη Πεζικού Χριστόδουλο Τσιγάντε. Ο Ιερός Λόχος έλαβε μέρος σε πολλές συμμαχικές καταδρομές κατά των Γερμανικών φρουρών του Αιγαίου.
Μια τέτοια καταδρομική επιχείρηση πραγματοποιήθηκε και στην Κάρπαθο, τη νύχτα της 24ης προς 25η Αυγούστου 1944. Έξι σχεδόν εβδομάδες πριν την αποχώρηση των Γερμανών από την Κάρπαθο το βρετανικό σκάφος HDML-1381, διασχίζει το Καρπάθιο Πέλαγος. Λίγο πριν τα μεσάνυχτα της 24ης Αυγούστου 1944 προσεγγίζει στα δυτικά παράλια της Καρπάθου. Οι Ιερολοχίτες με αργές και σίγουρες κινήσεις γλιστρούν από το σκάφος κι αποβιβάζονται οπλισμένοι στην περιοχή του όρμου Πρωνί των Πυλών.
Επικεφαλής του αποσπάσματος ήταν ο Λοχαγός Δ. Κωστολέτος, ενώ ακολουθούσαν ο Ανθυπολοχαγός Γ. Οικονομίδης, ο Λοχίας Ν. Προνοητής και ο Δεκανέας Γ. Σπανούδης. Μπροστά απ’ όλους πήγαιναν ο Δεκανέας Κωνσταντίνος Μιχ. Ψυλλής που καταγόταν από την Παρπαριά της μυροβόλου Χίου και ο στρατιώτης Στέργος Εμμ. Μανωλάς που καταγόταν από τη Σάλακο του σμαραγδένιου νησιού της Ρόδου. Ανίχνευαν και άνοιγαν το δρόμο στους υπόλοιπους τέσσερις Ιερολοχίτες.
Όμως η παραλία ήταν ναρκοθετημένη και για τα θαρραλέα παλικάρια ήταν θέμα τύχης να αποφύγουν το θάνατο και να μην πατήσουν επάνω στους κρυμμένους εκρηκτικούς μηχανισμούς.
Δυστυχώς ο εικοσάχρονος δεκανέας Κωνσταντίνος Ψυλλής θα έμενε για πάντα στην Κάρπαθο. Πάτησε πάνω σε μια Γερμανική νάρκη και στη στιγμή το σώμα του έγινε κομμάτια, ενώ δίπλα του ο Στέργος Μανωλάς κολυμπούσε στο αίμα. Λίγο πιο πίσω κρατούσαν τα τραύματα τους από τα θραύσματα ο Προνοητής και ο Οικονομίδης. Η αποστολή δεν είχε τύχη. Ο βαριά τραυματισμένος Μανωλάς μεταφέρθηκε αιμόφυρτος από τους συντρόφους του πίσω στο πλοίο κι αργότερα άφησε την τελευταία του πνοή στο ιταλικό Νοσοκομείο αιχμαλώτων, όπου και μεταφέρθηκε από τους Γερμανούς που κατέλαβαν το σκάφος.
Ο Κωνσταντίνος Ψυλλής τάφηκε στο νεκροταφείο των Πυλών, με όλους τους κατοίκους του χωριού να αποδίδουν όλες τις οφειλόμενες τιμές ακολουθώντας το κιβούρι του. Όσο για το Στέργο Μανωλά, αυτός κηδεύτηκε μετά την εκπνοή του αθόρυβα στην κατεχόμενη ακόμη τότε Ρόδο.
Τα Μνημεία των Ιερολοχιτών στην Κάρπαθο
1978 – Συντριβάνι Καρπάθου
2001 – Πρωνί, Πυλών
2003 – Είσοδος της Κοινότητας Πυλών
Πηγές και αναφορές
Σχετικό σημείωμα του Γιώργου Νικ. Τσαμπανάκη, 81ος εορτασμός της Επανάστασης της Καρπάθου, Αθήνα, 30/11/2025.
Τα λήμματα μας αφορούν θέματα που σχετίζονται με την Κάρπαθο και την Κάσο, και τα επιμελείται συντακτική ομάδα.
Σε ορισμένα λήμματα της Κ.Π. χρησιμοποιούμε εργαλεία που βασίζονται σε παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη, για την ευκολότερη και ταχύτερη σύνταξη τους. Σε αυτή την περίπτωση υπάρχει ειδική σήμανση.
Η ομάδα μας συνεχίζει να φροντίζει για την τεκμηρίωση των λημμάτων μας, με αναφορές σε υπεύθυνες και αξιόπιστες πηγές.
Ο Λέων ο Καρπάθιος ήταν επιφανής αξιωματούχος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας κατά τον 11ο ή 12ο αιώνα μ.Χ. Καταγόταν από την Κάρπαθο και κατείχε τον τίτλο του Πρωτοσπαθάριου, αξίωμα που υποδήλωνε σημαντική θέση και επιρροή στην αυτοκρατορική αυλή της Κωνσταντινούπολης [1].
Ο Πρωτοσπαθάριος ήταν μια από τις ανώτατες αυλικές διακρίσεις της μεσοβυζαντινής περιόδου (8ος έως 12ος αι.), που απονεμόταν σε ανώτερους στρατηγούς και διοικητές επαρχιών, καθώς και σε ξένους πρίγκιπες.[2]
Από τη σφραγίδα του, που έχει εντοπιστεί σε ιδιωτική συλλογή, τεκμαίρεται επίσης ο τίτλος Στρατιωτοφύλαξ του Καρπαθιώτου, δηλαδή στρατιωτικός υπεύθυνος εκ Καρπάθου.
Ιστορική μαρτυρία
Η ύπαρξη του Λέοντα του Καρπάθιου τεκμηριώνεται μέσα από σφραγίδα του 11ου ή 12ου αιώνα, που εντοπίστηκε από τον ερευνητή Μιχάλη Ζερβουδάκη σε διαδικτυακή βιβλιοθήκη. Η σφραγίδα ανήκει σήμερα σε ιδιωτική συλλογή Κεντροευρωπαίου συλλέκτη.
Σφραγίδα του Πρωτοσπαθάριου Λέοντα, στρατιωτοφύλακος του Καρπαθιώτου
Η επιγραφή της σφραγίδας φέρει δύο όψεις:
Πρώτη όψη: +CΦΡΑΓΙC ΛΕΟΝΤΟΣ Α' ΣΠΑΘ ΕΠΙ ΤΟΥ ΧΓΚΛ' Μετάφραση: Σφραγίς Λέοντος Πρωτοσπαθάριου επί του Χρυσοτρικλίνου (δηλαδή Πρωτοσπαθάριος υπεύθυνος για τη Χρυσοτρίκλινη Αίθουσα του Μεγάλου Παλατιού).
Δεύτερη όψη: SCTRATHOTΩΦYΛAKOC TU ΚΑΡΠΑΘΙΩΤU Μετάφραση: Στρατιωτοφύλακας του Καρπάθιου.
Η σφραγίδα περιβάλλεται από στεφάνη στίγματος και φέρει σταυρό στην αρχή, ένδειξη ευλογίας και θεϊκής εξουσιοδότησης, όπως συνηθιζόταν στις σφραγίδες αξιωματούχων της περιόδου.
Αξιώματα και ρόλος
Ο τίτλος Πρωτοσπαθάριος (πρῶτος + σπαθάριος) δηλώνει ανώτατο αξίωμα στους σπαθοφόρους του Βυζαντίου. Ο κάτοχός του ήταν συχνά υπεύθυνος για τελετές και για την ασφάλεια του αυτοκράτορα ή σημαντικών χώρων του παλατιού.
Ως Πρωτοσπαθάριος του Χρυσοτρικλίνου, ο Λέων είχε την εποπτεία της Χρυσοτρίκλινης αίθουσας, της πολυτελέστερης αίθουσας δεξιώσεων του Μεγάλου Παλατιού στην Κωνσταντινούπολη. Σύμφωνα με τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ζ΄ Πορφυρογέννητο, η αίθουσα χρησίμευε για την υποδοχή ξένων πρεσβειών, την τελετουργική απονομή αξιωμάτων, θρησκευτικές εορτές και δεξιώσεις, όπως του Πάσχα.
Ο τίτλος του Στρατιωτοφύλακα δεν έχει εντοπιστεί σε άλλες πηγές και πιθανότατα ήταν τιμητικός ή προσωποποιημένος, απονεμημένος από τον αυτοκράτορα για ειδικά καθήκοντα. Αυτό καθιστά τη σφραγίδα του Λέοντα μοναδική μαρτυρία.
Σημασία για την Καρπάθο
Η περίπτωση του Λέοντα του Καρπάθιου αποδεικνύει ότι ήδη από τον 11ο–12ο αιώνα η Κάρπαθος είχε ενεργό ρόλο στην αυτοκρατορική διοίκηση και μπορούσε να αναδείξει πρόσωπα σε υψηλές θέσεις της Βυζαντινής ιεραρχίας.
Ο Μιλτιάδης Παπαμανώλης ήταν Δωδεκανήσιος γλύπτης, εκδότης και αγωνιστής της Ενσωμάτωσης των Δωδεκανήσων με την Ελλάδα. Υπήρξε ιδρυτής και εκδότης της εφημερίδας Αυγή της Καρπάθου (αργότερα Δωδεκανησιακή Αυγή), καθώς και πρόεδρος των Καφεπωλών Ελλάδος και ιδρυτής της ομοσπονδίας τους. Η δράση του εκτείνεται από τον καλλιτεχνικό χώρο έως τον πολιτικό και κοινωνικό αγώνα για την εθνική ταυτότητα και τα δικαιώματα των επαγγελματιών.
Πρώτα χρόνια και εκπαίδευση
Ο Μιλτιάδης Παπαμανώλης γεννήθηκε στη Βωλάδα της Καρπάθου. Μαθήτευσε δίπλα στον γλύπτη Παναγιώτη Χρυσοχέρη και σε νεαρή ηλικία μετανάστευσε στην Αθήνα, όπου εργάστηκε και εκπαιδεύτηκε στο μαρμαρογλυφείο του Κοτζαμάνη. Σύντομα διακρίθηκε στον χώρο της γλυπτικής και δίδαξε μαθητές που αργότερα έγιναν γνωστοί καλλιτέχνες, όπως οι Φαληρέας και Δημητριάδης.
Καλλιτεχνική και επαγγελματική δραστηριότητα
Το 1907 αγόρασε κτήριο στην πλατεία Ηρώων στου Ψυρρή, όπου ίδρυσε το καφενείο «Η Ωραία Πεντέλη». Ο χώρος αυτός εξελίχθηκε σε σημείο συνάντησης και δράσης για Δωδεκανήσιους της εποχής, καθώς και για αγωνιστές της εθνικής υπόθεσης. Ταυτόχρονα αποτελούσε και το πιεστήριο στο οποίο τυπώνονταν οι Εφημερίδες Αυγή.
Ταβέρνα «η ωραία Πεντέλη» στου Ψυρρή (σημερινή)
Εκδοτική δραστηριότητα
Στις 1 Απριλίου 1911 εξέδωσε το πρώτο φύλλο της εφημερίδας «Αυγή της Καρπάθου», η οποία είχε ως στόχο την ενημέρωση και την ενίσχυση της δωδεκανησιακής κοινότητας.
Το πρώτο φύλλο της εφημερίδας «Αυγή της Καρπάθου», Μιλτιάδη Παπαμανώλη
Μετέπειτα, η εφημερίδα μετονομάστηκε σε «Δωδεκανησιακή Αυγή» και αποτέλεσε σημαντικό όργανο επικοινωνίας των Δωδεκανησίων εντός και εκτός Ελλάδος.
Δωδεκανησιακή Αυγή περί της Επανάστασης της Καρπάθου
Στην εφημερίδα αρθρογράφησαν εξέχουσες προσωπικότητες, όπως ο Μιχαήλ Μιχαηλίδης Νουάρος, ο Μιχαήλ Πετρίδης και ο καθηγητής Σκεύος Ζερβός. Περίπου 3.000 φύλλα διακινούνταν παράνομα στα Δωδεκάνησα, παρακάμπτοντας την ιταλική λογοκρισία με τη βοήθεια εργαζομένων στα ιταλικά ταχυδρομεία.
Η Αυγή κυκλοφόρησε από το 1911 έως το 1948, καθιστώντας την τη μακροβιότερη δωδεκανησιακή εφημερίδα της εποχής.
Πολιτική και εθνική δράση
Μετά την ιταλική κατοχή των Δωδεκανήσων (1912), ο Παπαμανώλης ίδρυσε την Καρπαθιακή Ένωση Αθηνών με στόχο τη διατήρηση της εθνικής ταυτότητας των νησιωτών και την ενίσχυση του αιτήματος για ένωση με την Ελλάδα.
Υπήρξε συνεργάτης και φίλος του Ελευθερίου Βενιζέλου, ενώ υποστήριξε ενεργά τη συμφωνία Βενιζέλου–Τιττόνι για την παραχώρηση των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα. Αν και η συμφωνία δεν υλοποιήθηκε, ο Παπαμανώλης συνέχισε να ασκεί πολιτικές πιέσεις για την επίτευξη του στόχου.
Το 1917 ήρθε σε επαφή με τον συνταγματάρχη Παναγιώτη Κανονάρχο και συνέβαλε στη δημιουργία της Δωδεκανησιακής Νεολαίας Θεσσαλονίκης, που διοργάνωνε εκδηλώσεις και διαμαρτυρίες κατά της ιταλικής παρουσίας.
Το σάλπισμα της σάλπιγγας του Β Παγκοσμίου πολέμου τον βρίσκει στο πλευρό της επιτροπής του Συντάγματος Δωδεκανησίων Εθελοντών και στη τύπωσε πλαστών ταυτοτήτων σε ένα βράδυ με σκοπό την κατάταξη περισσότερων Δωδεκανησίων στο Σύνταγμα, αλλάζοντας τα πατρώνυμο και την ηλικία με χαρακτηριστική περίπτωση αυτή του Μανώλη Κουτλάκη από την Κάσο.
Παράλληλα διαθέτει όλο το ταμείο της Ένωσης για τις ανάγκες του Συντάγματος, ενώ έχει συνεχεί ανταπόκριση από τα πεδία της μάχης και την ημέρα που οι Γερμανοί μπαίνουν στην Αθήνα συνεχίζει να εκτυπώνει το τελευταίο φύλλο της Αυγής.
1937: η εκδρομή των εξορίστων στην Κάρπαθο
Το 1937 οργανώθηκε, με ειδική άδεια, εκδρομή 187 Δωδεκανησίων εξορίστων στην Κάρπαθο. Η εκδρομή αυτή είχε ως επίσημο σκοπό την επίσκεψη στον τόπο καταγωγής τους, ωστόσο συνδέεται και με προσπάθειες ενίσχυσης της τοπικής οργάνωσης και του εθνικού φρονήματος, σε μια περίοδο αυστηρής ιταλικής εποπτείας.
Κατά τη διάρκεια της επίσκεψης, ο Μιλτιάδης Παπαμανώλης, ο Μιχάλης Παπαμανώλης, ο Μιχαηλίδης Νουάρος, ο Γιώργος Καφετζιδάκης και άλλοι επιφανείς Δωδεκανήσιοι ήρθαν σε επαφή με τοπικές προσωπικότητες όπως οι Χριστόφορος και Φραγκιός Σακελλαρίδης, οι γιατροί Μηνάς Χαλκιάς και Μηνάς Οικονομίδης, καθώς και ο δάσκαλος Γιάννης Οθείτης.
Η εκδρομή θεωρείται σημαντική για τη συσπείρωση των Δωδεκανησίων και την ενίσχυση της επικοινωνίας με τους κατοίκους της Καρπάθου σε μια κρίσιμη περίοδο πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Κοινωνική προσφορά
Ο Παπαμανώλης συμμετείχε σε δράσεις για την υποστήριξη των προσφύγων από τα Δωδεκάνησα και τη Μικρά Ασία. Συνεργάστηκε με την Άννα Ζουρούδη για τη δημιουργία των Δωδεκανησιακών Σχολείων στην Αθήνα και συνεισέφερε στην αποκατάσταση εξόριστων Καρπαθίων μέσω της Καρπαθιακής Ένωσης.
Συνέβαλε επίσης στη χρηματοδότηση εκπαιδευτικών και εκκλησιαστικών έργων στην Κάρπαθο, όπως το Δημοτικό Σχολείο Σπόων και το καμπαναριό της Πλαγιάς στη Βωλάδα.
Δράση κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου συμμετείχε ενεργά στην Επιτροπή του Συντάγματος Δωδεκανησίων Εθελοντών, υποστηρίζοντας την ένταξη Δωδεκανησίων στον ελληνικό στρατό. Συνέβαλε στην έκδοση πλαστών ταυτοτήτων για την κατάταξη περισσότερων εθελοντών και διέθεσε πόρους της Ένωσης για τις ανάγκες του στρατεύματος.
Η Δωδεκανησιακή Αυγή συνέχισε να εκδίδεται έως την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων στην Αθήνα.
Μεταπολεμική περίοδος
Μετά την απελευθέρωση της Δωδεκανήσου, ο Παπαμανώλης βρέθηκε στο επίκεντρο δικαστικής υπόθεσης σχετικά με δημοσίευμα για τα γεγονότα της Καρπάθου. Αθωώθηκε παμψηφεί, αλλά αποσύρθηκε στη συνέχεια από τη δημόσια ζωή.
Συνδικαλιστική δράση
Υπήρξε πρόεδρος των Καφεπωλών Ελλάδος και ιδρυτής της αντίστοιχης ομοσπονδίας. Αγωνίστηκε για τη βελτίωση των εργασιακών συνθηκών και την κοινωνική ασφάλιση των επαγγελματιών. Κατήρτισε το πρώτο σχέδιο λειτουργίας του ΤΕΒΕ Ελλάδος και τιμήθηκε με τη θέση του αντιπροέδρου του ιδρύματος.
Αναγνώριση και κληρονομιά
Το 1967, με πρωτοβουλία της Καρπαθιακής Ένωσης Αθηνών και του αείμνηστου ιατρού Ηλία Σαρρή, τοποθετήθηκε στη Βωλάδα η προτομή του Μιλτιάδη Παπαμανώλη και πραγματοποιήθηκαν τιμητικές εκδηλώσεις προς τιμήν του.
Το προσωπικό του αρχείο και τα τεύχη της Αυγής της Καρπάθου παρέμειναν αναξιοποίητα για πολλές δεκαετίες. Το 2025, η Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων ανέλαβε την ψηφιοποίησή των εφημερίδων, αποδίδοντας εκ νέου δημόσια τιμή στη συμβολή του.
Σημείωση: κατά τη συγγραφή αυτού του άρθρου χρησιμοποιήθηκε τεχνητή νοημοσύνη. Ενδέχεται να υπάρχουν αποκλείσεις από τις πηγές.
