Το 1936 ο Ιταλός διοικητής της Δωδεκανήσου Μάριο Λάγκο, αντικαταστήθηκε από το κατά πολύ σκληρότερο Ντε Βεκκι [1]. Τότε οι Ιταλικές αρχές αποφάσισαν να πραγματοποιήσουν απογραφή των κατοίκων της Καρπάθου. Οι κάτοικοι αντιστάθηκαν σε όλη την Κάρπαθο και στην Όλυμπο. Εκεί με πρωταγωνιστές τις γυναίκες η απογραφή εμποδίστηκε, ενώ πολλοί άνδρες του χωριού φυλακίστηκαν και τρομοκρατήθηκαν.
Ο λαϊκός καλλιτέχνης Βασίλης Χατζηβασίλης [2], κατέγραψε τα γεγονότα σε ελαιογραφία, στην οποία εικονίζεται στα λευκά Ολυμπίτισα γυναίκα (που συμβολίζει την ελευθερία) να αγωνίζεται ενάντια στον ιταλό κατακτητή. Εκείνη σχεδόν άοπλη να του αφαιρεί το καπέλο αμφισβητώντας την κυριαρχία του, εκείνος μαυροφορεμένος και οπλισμένος την απειλεί.
Ο Λάμπρος Κατσώνης (1752 – 1805) ήταν Έλληνας συνταγματάρχης του ρωσικού αυτοκρατορικού στρατού (ή Ναυτικού), ιππότης του ρωσικού Τάγματος του Αγίου Γεωργίου (4ης τάξεως) και ήρωας του απελευθερωτικού κινήματος του 1787.
Στις 31 Αυγούστου του 1788 στην Κάρπαθο νίκησε τον τουρκικό στόλο. Για τη νίκη του αυτή προήχθη σε υποχιλίαρχο ενώ ο στόλος του ονομάστηκε «στόλος της Ρωσικής αυτοκρατορίας».
Όπως αναφέρεται στο άρθρο «Η ναυμαχία της Καρπάθου – Το Αιγαίο καθαρίζει από Τούρκους» του Παντελή Καρύκα στο SLPress.gr [2]:
Τον Αύγουστο του 1788 ο Κατσώνης έπλεε ανοιχτά της Καρπάθου, επικεφαλής έξι πολεμικών και δύο μεταγωγικών, τα οποία είχε κυριεύσει. Ξαφνικά ο Κατσώνης αντιλήφθηκε την παρουσία ενός ισχυρής τουρκικής μοίρας. Ο επικεφαλής του, Ρεαλά μπέης, είχε υπό τις διαταγές του ένας δίκροτο των 74 πυροβόλων, μια μεγάλη φρεγάτα των 50 πυροβόλων και πέντε σεμπέκια των 28 – 30 πυροβόλων. Ο Κατσώνης δεν δίστασε εξ αρχής να εμπλακεί με τον εχθρό, παρά την τεράστια υπεροχή των Τούρκων σε αριθμό πυροβόλων και ανδρών. Καθώς η απόσταση ανάμεσα στους δύο στόλους μειωνόταν ο Λάμπρος προσκάλεσε τον ιερέα της «Αθηνάς» να τελέσει αγιασμό.
Πράγματι ο αγιασμός τελέσθηκε και όλοι οι ναύτες προσκύνησαν τον Σταυρό και αντάλλαξαν ασπασμό με τον Λάμπρο. Αμέσως μετά ο Κατσώνης μίλησε στους άνδρες του και τους είπε: «Ιδού αδέρφια η ώρα κατά την οποία όλοι μαζί σήμερα οφείλομε σαν Έλληνες ή να νικήσωμε τον εχθρό της πίστεως ή να πεθάνομεν».
Η ώρα ήταν 5 το απόγευμα και ο ήλιος άρχισε σιγά-σιγά να γέρνει, όταν από τα τουρκικά πλοία φάνηκε καπνός. Σε λίγο ακούστηκε και ο ήχος των οβίδων καθώς αυτές έπεφταν στη θάλασσα μακριά από τα ελληνικά πλοία. Ο Κατσώνης όμως δεν βιάστηκε να δώσει τη διαταγή ανταπόδοσης των πυρών…. [3].
Οι Τούρκοι πυροβολητές αποδείχθηκαν τραγικά άστοχοι, αντίθετα με τους Έλληνες, οι οποίοι τους θέριζαν με εύστοχα πυρά. Σε κάποια στιγμή η «Αθηνά» βρέθηκε ανάμεσα στο τουρκικό δίκροτο και τη φρεγάτα. Παρόλα αυτά όχι μόνο επέζησε αλλά και προκάλεσε σοβαρές ζημιές και στα δύο βαριά εχθρικά πολεμικά. Τελικά οι Τούρκοι, έχοντας απώλειες 500 νεκρών, έναντι επτά Ελλήνων, τράπηκαν σε φυγή, αφήνοντας στο έλεος των «Λαμπρινών» και τα μεταγωγικά τους σκάφη. Η νίκη ήταν μεγάλη, η πρώτη που επέτυχε ελληνικός στόλος από την εποχή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Σημαντικές πληροφορίες για τη ναυμαχία αυτή αναφέρονται στο Ελληνικό Ημερολόγιο [3], ειδικότερα αυτές από τα αρχεία του Ρωσικού Ναυτικού, όπου παρατίθεται η μαρτυρία του ίδιου του Λάμπρου Κατσώνη:
«…Την Κυριακή πρωί…έξω από τα νησιά Κάσου και Σκαρπάντο (Σημ. Π.Σ. – Κάρπαθος), … σε απόσταση 16 μιλίων, ενώ εμείς πλαγιοδρομούσαμε, αυτοί πλησίαζαν από την πρύμη μας…». Συναντήθηκαν δηλαδή, εκείνος με την «Αθηνά» του και δύο λαφυραγωγημένα πλοία, με οκτώ εχθρικά πλοία. Τα τρία εχθρικά προσπάθησαν να ελευθερώσουν τα δύο αιχμάλωτα τού Κατσώνη, «…γιατί τα…πλοία έμειναν πίσω λόγω ενάντιου ανέμου…».
Υπέστησαν μία σφοδρότατη επίθεση μέσα σε πυκνότατα πυρά, από τις 8 το πρωί μέχρι τις 8 το βράδυ, με την Ρωσική φρεγάτα να βγαίνει νικητής, προκαλώντας μεγάλη ζημιά στους τούρκους…». Ο ίδιος πολεμούσε μόνος του μέχρι την νύχτα. «…Οι τούρκοι μπερδεύτηκαν μέσα στην νύχτα…» και χτυπούσαν τα δικά τους πλοία, οπότε μόλις κατάφεραν «…να ισιώσουν τα πανιά τους (Σημ. Π.Σ. – να τα ρυθμίσουν σωστά γιά τον πνέοντα άνεμο) κατευθύνθηκαν με μεγάλες απώλειες στην ακτή. Από την πλευρά μου έπαθα μικρές ζημιές…».
Η Ναυμαχία του Γέροντα ή της Μανδαλιάς ήταν ναυμαχία που έλαβε χώρα στη διάρκεια της Επανάστασης του 1821, στις 29 Αυγούστου 1824, στον κόλπο του Γέροντα (Τσάταλα), απέναντι από τη Λέρο. Η ναυμαχία έληξε με μεγάλη νίκη των Ελλήνων εναντίον του συνασπισμένου τουρκοαιγυπτιακού στόλου [1].
Στη Ναυμαχία Αυτή συμμετείχε και η Κάρπαθος με καράβι [3] που πιθανότατα ναυπηγήθηκε στο καραβοστάσι του Βρόντη από πρωτοβουλίες και συνεισφορά του Χατζηλία Οικονόμου, προεστού της Καρπάθου και Παραστάτη στις εθνοσυνελεύσεις του Άστρους Κυνουρίας το 1823 και του Άργους το 1829 [2].
Το κείμενο της «Διακήρυξης της Επανάστασης, Απελευθέρωσης και ‘Ενωσης με την Ελλάδα», φέρει την ημερομηνία 7/10/1944. Για χάρην αναφοράς, θα ονομάζεται εφεξής Α100.
Συντάχθηκε από την Παγκαρπαθιακή Επαναστατική Επιτροπή που είχε εκλεγεί την προηγούμενη μέρα. Συγγραφέας της πιθανότατα ο Χριστόφορος Σακελλαρίδης, δάσκαλος και γραμματέας της Ιεράς Μητρόπολης Καρπάθου και Κάσου [4].
Συγκεκριμένα το παρακάτω εδάφιο, υπογραμμίζει την επιθυμία των Καρπαθίων για την Ενωση με την Ελλάδα:
… Ο αμιγής Ελληνικός πληθυσμός των νήσων Καρπάθου και Κάσου αμέσως προέβη εις την ενύψωσιν της Ελληνικής σημαίας και εκήρυξε την ένωσίν του με τα της Μητρός Ελλάδος – πατριωτικαί εκδηλώσεις λαμβάνουσιν χώραν και έξαλλος ενθουσιασμός διαπνέει απ’ άκρου εις άκρον τας νήσους Κάρπαθον και Κάσον, δια την εκπλήρωσιν του προαιωνίου υμών πόθου.
Απόσπασμα από την διακήρυξη της Επανάστασης, Απελευθέρωσης και Ένωσης με την Ελλάδα, το 1944
Η επιστολή φέρει 53 υπογραφές αντιπροσώπων από την Κάρπαθο και την Κάσο, κάτι που την καθιστά νομικό και πολιτικό τεκμήριο ως προς τις επιθυμίες των Καρπαθίων και Κασίων κατοίκων. Η (επικείμενη) συμφωνία παράδοσης των Ιταλικών αρχών καθιστά τη κυριαρχία των Καρπαθίων νομικά ισχυρό.
Ο γραφικός χαρακτήρας ανήκει στον Γραμματέα της Ιεράς Μητροπόλεως Καρπάθου και Κάσου, Χριστόφορο Σακελλαρίδη, ο οποίος πιθανολογείται και ως ο κύριος συγγραφέας της επιστολής. Η επιστολή γράφτηκε και στα Γαλλικά και στάλθηκε με την αποστολή του πλοιαρίου “Κάρπαθος” (γνωστό ως Ιμακολάτα) που αναχώρησε στις 10-10-1994 από το Φοινίκι [3].
Η επιστολή συμπεριλαμβάνει και τη Σφραγίδα της Ιεράς Μητροπόλεως Καρπάθου και Κάσου και πιθανότατα συνετ΄άχθη και υπογράφηκε στα γραφεία της Μητροπόλεως [3].
Οι 53 υπογράφοντες
Μια που μερικές υπογραφές δεν είναι ευανάγνωστες, παραθέτουμε εδώ τα ονόματα όλων που υπέγραψαν κατά σειρά των τριών στηλών από αριστερά προς τα δεξιά:
Η αποστολή μετέφερε στην Ελληνική κυβέρνηση τη διακήρυξη της επανάστασης, απελευθέρωσης και Ένωσης με την Ελλάδα, Καρπάθου και Κάσου.
Υπογεγραμμένη από 53 αντιπροσώπους των νησιών έχει τη μορφή άτυπου δημοψηφίσματος, που τόσες φορές αρνήθηκαν οι κατακτητές. Συνοδευόμενη από την επικείμενη υποταγή των Ιταλικών στρατευμάτων στην Καρπαθιακή Επαναστατική Επιτροπή (το πλοιάριο αναχώρησε μετά την υπογραφή της αρχικής συμφωνίας με τους Ιταλούς), κατοχυρώνει πολιτικά και νομικά το αίτημα του λαού. Ταυτόχρονα αιτείται τη συνδρομή των συμμάχων με τρόφιμα και εφόδια στον εξαθλιωμένο λαό των νησιών.
Άσχετα με την έκβαση των τότε γεγονότων (η Άγγλοι σύμμαχοι αγνόησαν τη διακήρυξη και δεν παραχώρησαν αμέσως την Κάρπαθο και Κάσο στην Ελληνική Κυβέρνηση), η πράξη των επαναστατών περιέχει θάρρος και διορατικότητα. Οι ηγέτες της Επανάστασης της Καρπάθου έπραξαν εκείνο που τους επέβαλαν οι προαιώνιοι πόθοι του λαού των νησιών.
Το έγγραφο
Παρατίθεται ως έχει, από τα Γενικά Αρχεία του Κράτους: